Εκπαιδευτική Εκδρομή στη Λέρο: Όμιλοι εν δράσει!
Υπάρχουν εκδρομές που προσφέρουν απλώς όμορφες εικόνες και στιγμές ξεγνοιασιάς. Υπάρχουν, όμως, και ταξίδια που αφήνουν βαθύ αποτύπωμα στην ψυχή, γιατί μας επιφυλάσσουν πολύ πιο σημαντικά δώρα από αυτά που περιμέναμε. Μας γνωρίζουν την ιστορία όπως δεν γράφεται στα σχολικά εγχειρίδια και αγγίζουν τις ψυχές, αποκαλύπτοντας την ανθρώπινη περιπέτεια για τη διεκδίκηση του δικαιώματος στην αξιοπρέπεια και την πίστη για ένα καλύτερο αύριο. Η εκπαιδευτική εκδρομή του Ομίλου Ερευνητικής Ιστορίας και του Ομίλου Ψυχολογίας του σχολείου μας στη μαγευτική Λέρο ήταν πράγματι μία εμπειρία ζωής για τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές που είχαν την ευκαιρία να γευτούν αυτό το μοναδικό ταξίδι.
Επιμέλεια: Μαρία Μεντή, Φιλόλογος
Η Λέρος δεν είναι μόνο ένα πανέμορφο νησί του Αιγαίου με γραφικούς οικισμούς και γαλήνια τοπία. Είναι ένας τόπος με μια πολύτιμη ιστορική παρακαταθήκη και μια ξεχωριστή κληρονομιά ως προς τις κατακτήσεις που έχουν πραγματοποιηθεί στον τομέα της ψυχικής υγείας.
Κατά τη διάρκεια της παραμονής μας, μπορέσαμε να συνθέσουμε μία πληρέστερη εικόνα για όλα τα στοιχεία που μελέτησαν οι δύο Όμιλοι κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς για το νησί της Λέρου. Μέσα από τις περιηγήσεις μας σε υπέροχα τοπία, αντιληφθήκαμε τη μοναδική γεωστρατηγική θέση του νησιού, που δικαίως τού έδωσε τον χαρακτηρισμό «το Γιβραλτάρ του Αιγαίου». Η πληθώρα των φυσικών κόλπων του και κυρίως ο κόλπος του Λακκίου, που αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους και ασφαλέστερους φυσικούς κόλπους της Ανατολικής Μεσογείου, έδινε τη δυνατότητα στο νησί να λειτουργήσει ως ναυτική και στρατιωτική βάση ελέγχου, επιχειρήσεων και ανεφοδιασμού ολόκληρου του Αιγαίου.
Ήδη σε όλη τη διάρκεια της ιταλικής κατοχής, οι Ιταλοί, αναγνωρίζοντας τη στρατηγική σημασία της Λέρου, ανέπτυξαν εκεί μία από τις ισχυρότερες ναυτικές βάσεις της Μεσογείου. Έκτισαν λιμενικές εγκαταστάσεις, οχυρώσεις, πυροβολεία, υπόγεια καταφύγια, αντιαεροπορικά και παράκτια πυροβολεία, καθιστώντας με όλες αυτές τις ενέργειες τη Λέρο ένα φρούριο πρώτης γραμμής. Επομένως, δεν ήταν καθόλου τυχαίο που σε αυτό το νησί έγιναν σφοδρές μάχες ανάμεσα στις ναζιστικές δυνάμεις και στους Συμμάχους, στο πλευρό των οποίων πολεμούσαν πια και οι Ιταλοί, μετά την αποχώρησή τους από τις Δυνάμεις του Άξονα. Οι συγκρούσεις διήρκεσαν 50 ημέρες (26 Σεπτεμβρίου – 16 Νοεμβρίου 1943) και θεωρούνται οι πιο σκληρές της εποχής λίγο πριν την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στο ελληνικό κράτος.
Η πρώτη πράξη του δράματος γράφτηκε στις 26 Σεπτεμβρίου, με τη βύθιση του Ελληνικού αντιτορπιλικού «Βασίλισσα Όλγα», ενώ στις 6 Οκτωβρίου 1943 οι βομβαρδισμοί γενικεύτηκαν σε όλο το νησί. Οι κάτοικοι του νησιού για πενήντα εφιαλτικές μέρες έζησαν τον τρόμο των καθημερινών ανελέητων βομβαρδισμών, μέχρι και τη μέρα που οι Ιταλοί και οι Βρετανοί παραδόθηκαν άνευ όρων. Από τους 7.800 κατοίκους του νησιού, πάνω από 300 έχασαν τη ζωή τους από τους βομβαρδισμούς. Το 70% των σπιτιών ισοπεδώθηκαν, ενώ χιλιάδες αναγκάστηκαν να βρουν καταφύγιο σε σπηλιές και αυτοσχέδια καταφύγια.
Στα χρόνια που ακολούθησαν τη λήξη του πολέμου, ήταν ορατά στα ακρογιάλια και στους οικισμούς του νησιού τα απομεινάρια των σφοδρών συγκρούσεων. Αυτή η βαριά κληρονομιά όχι μόνο έχει διασωθεί αλλά και αντιμετωπίζεται με μεγάλο σεβασμό από τους κατοίκους του νησιού. Η ομάδα μας είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί δύο μοναδικούς τόπους της στρατιωτικής ιστορίας. Αρχικά, η επίσκεψή μας στο πολεμικό μουσείο -το υπόγειο τούνελ που λειτουργεί ως ζωντανή ιστορική μαρτυρία- ήταν μια εμπειρία που δύσκολα περιγράφεται με λόγια. Περπατώντας στους στενούς διαδρόμους, ανάμεσα σε στολές, όπλα, φωτογραφίες και προσωπικά αντικείμενα στρατιωτών, νιώσαμε σαν να ακούγαμε ακόμη τους απόηχους εκείνων των δύσκολων ημερών. Η ιστορία έπαψε να είναι απλώς ένα κεφάλαιο βιβλίου και έγινε εικόνα, συναίσθημα και μνήμη.
Ιδιαίτερα σημαντική για την ιστοριογνωσία μας ήταν και η επίσκεψή μας στην ιδιωτική συλλογή πολεμικών αντικειμένων του αείμνηστου συλλέκτη κ. Γιάννη Παραπονιάρη. Η αρχή για τη δημιουργία της σπουδαίας αυτής συλλογής έγινε όταν ο κ. Παραπονιάρης, παιδί ακόμα, άρχισε να συλλέγει οπλισμό και πυρομαχικά, συνήθως αφημένα σε αποθήκες, σε πηγάδια ή ακόμα και σε παλιατζήδες. Φυσικά, όλα αυτά τα αντικείμενα χρειάζονται συντήρηση και έτσι ο κ. Παραπονιάρης αφιέρωσε ένα μεγάλο μέρος του χρόνου του και του υστερήματός του, μετατρέποντας με πολλή υπομονή και επιμονή το σπάνιο υλικό σε πολύτιμα εκθέματα.
Μετά τον θάνατό του, η σύζυγός του και ο γιος του, ο κ. Θανάσης Παραπονιάρης συντηρούν με μεγάλη αγάπη και καθημερινή φροντίδα το όραμα του δικού τους ανθρώπου, προσφέροντας στον επισκέπτη του νησιού μια μοναδική εμπειρία, μέσα από τη χρονοκάψουλα Deposito di Guerra. Οι μαθητές μας είχαν την ευκαιρία να δουν και να παρατηρήσουν τα περίπου 3.000 εκθέματα της ιδιωτικής συλλογής και να νιώσουν μέσα από αυτά να τους μιλούν χιλιάδες ιστορίες ανθρώπων, άλλοι κατακτητές, άλλοι υπερασπιστές, άλλοι θαμμένοι στα πολεμικά νεκροταφεία και άλλοι κάτω από τα γαλάζια νερά του Αιγαίου πελάγους. Με πάθος, γνώση και σεβασμό προς το παρελθόν, ο κ. Θανάσης Παραπονιάρης, μάς μίλησε με γλώσσα που άγγιξε την καρδιά μας, τονίζοντάς μας πόσο σημαντικό είναι να καλλιεργούμε την ιστορική μας συνείδηση, όχι για να θυμόμαστε μόνο τις συγκρούσεις, αλλά κυρίως για να εκτιμούμε την ειρήνη.
Μία ακόμη ξεχωριστή εμπειρία έζησε η ομάδα μας μέσα από την επίσκεψή μας στην Caserma, ένα μοναδικό ιστορικό απομεινάρι, χαρακτηριστικό δείγμα της στρατιωτικής αρχιτεκτονικής της ιταλικής κατοχής. Το κτήριο λειτουργεί ως πολυχώρος δημιουργικών δραστηριοτήτων και στεγάζει ένα μικρό εκθετήριο-μουσείο μελισσοκομίας και βοτάνων της Λέρου.
Η περίηγησή μας σε αυτό το πανέμορφο αγρόκτημα ήταν ένα ταξίδι στη μακρά και πλούσια ιστορία του νησιού αλλά και στους τρόπους με τους οποίους οι ανθρώπινες ενέργειες στο περιβάλλον μπορούν να αφήνουν την ελάχιστη δυνατή επιβάρυνση. Ο εργοθεραπευτής κ. Ανδρέας Γεωργίου, εξαιρετικός γνώστης του λειτουργήματός του και της ιστορίας του νησιού που συνδέεται με τον τομέα της ψυχικής υγείας, μάς ξενάγησε σε ένα πραγματικά πρότυπο αγρόκτημα. Σε αυτό θαυμάσαμε μία μοναδική ποικιλία αρωματικών φαρμακευτικών φυτών (αυτοφυών και καλλιεργήσιμων)∙ μάθαμε για τους τρόπους προστασίας και αναπαραγωγής των μελισσών∙ λύσαμε απορίες μας μέσα από την επιτόπια παρατήρηση∙ χαρήκαμε ευωδιές και χρώματα, καθαρό αέρα χαλάρωσης και αναζωογόνησης∙ γευτήκαμε μοναδικά εδέσματα, δημιουργημένα με μεράκι από ανθρώπους συνειδητά αφοσιωμένους στη φροντίδα του περιβάλλοντος και της υγείας του ανθρώπου σε όλα τα επίπεδα∙ παρακολουθήσαμε ένα συγκινητικό οπτικοακουστικό υλικό για τους τρόπους με τους οποίους η ενασχόληση με τη φύση βελτιώνει σημαντικά την υγεία ανθρώπων που αντιμετωπίζουν ψυχολογικά και ψυχιατρικά προβλήματα.
Όπως μας εξήγησε ο κ. Γεωργίου, στο κτήμα αυτό, πέρα από προγράμματα και μεθόδους που καλλιεργούν την περιβαλλοντική ευαισθησία, προωθούνται και δράσεις άμεσα συνυφασμένες με το Πείραμα της Αποασυλοποίησης: Πιο συγκεκριμένα, οι δράσεις αυτές εντάσσονται στο πλαίσιο των προγραμμάτων που ξεκίνησαν τη δεκαετία του ’90, όταν ασθενείς με ψυχιατρικό ιστορικό μεταφέρθηκαν σε ξενώνες αποκατάστασης, σηματοδοτώντας με αυτόν τον τρόπο το τέλος της εποχής του ασύλου. Στην Caserma των Βοτάνων, η έννοια της αποασυλοποίησης δεν είναι μια θεωρητική έννοια, αλλά μία πρακτική με συγκεκριμένη ανθρωποκεντρική φιλοσοφία, καθώς άτομα με ψυχοκοινωνικά προβλήματα απασχολούνται στην καλλιέργεια αρωματικών φυτών, εμπειρία που συμβάλλει αποτελεσματικά στην ψυχική αποθεραπεία τους και στην επανένταξή τους στο κοινωνικό σύνολο.
Η ομάδα μας μπόρεσε να κατανοήσει και να εκτιμήσει περισσότερο την πολύχρονη προσπάθεια αποασυλοποίησης, όταν την επόμενη μέρα επισκεφθήκαμε τις ψυχιατρικές δομές του νησιού. Μαθήτριες του Ομίλου Ψυχολογίας είχαν ετοιμάσει ερωτήσεις και ανέπτυξαν έναν πολύ γόνιμο διάλογο μαζί με την ψυχίατρο κ. Σοφία Δήμου και με τους ειδικευόμενους ψυχιάτρους κκ. Μανώλη Αργυράκη, Αχιλλέα Ελευθεράκη και Κατερίνα Παπαγεωργίου. Οι συζητήσεις μας με τους επαγγελματίες της ψυχικής υγείας ήταν πραγματικά διαφωτιστικές ως προς το να αποκτήσουμε μια σαφέστερη εικόνα σχετικά με τις δύσκολες συνθήκες που επικρατούσαν στο γνωστό ψυχιατρικό ίδρυμα της Λέρου πριν τη δεκαετία του ’90. Κυρίως, όμως, αυτή η πολύτιμη διάδραση καλλιέργησε την ενσυναίσθησή μας ως προς τον αγώνα που έγινε, ώστε οι άνθρωποι με ψυχικές δυσκολίες να αντιμετωπίζονται με σεβασμό και κατανόηση. Ακούσαμε ιστορίες που μας συγκίνησαν βαθιά και μας έκαναν να συνειδητοποιήσουμε πόσο σημαντικό είναι να βλέπουμε πρώτα τον άνθρωπο και όχι την ασθένεια.
Το ταξίδι μας ολοκληρώθηκε με την επίσκεψή μας στο Μπελλένειο Λύκειο Λέρου. Εκεί, είχαμε τη χαρά να γνωρίσουμε από κοντά τη ζεστή φιλοξενία, την ευγένεια και το δημιουργικό πνεύμα των ανθρώπων του σχολείου. Μαθητές μάς παρουσίασαν με ενθουσιασμό τις εξαιρετικές εργασίες τους σχετικά με τα ναυάγια της Λέρου, τα οποία αφορούν σε πολεμικά πλοία και αεροπλάνα που βυθίστηκαν κατά τη μάχη της Λέρου. Μάθαμε πως το νησί φιλοξενεί οκτώ από τα εννέα επισκέψιμα ναυάγια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, γεγονός που την έχει καταστήσει διεθνές καταδυτικό κέντρο.
Ιδιαίτερα μάς εντυπωσίασε η προβολή της βραβευμένης μαθητικής ταινίας μικρού μήκους με θέμα το Αερόφωνο της Λέρου, ένα πρωτοποριακό δείγμα στρατιωτικής αρχιτεκτονικής και ένα χαρακτηριστικό αξιοθέατο για όσους αγαπούν την ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το αερόφωνο, εγκατεστημένο από τους Ιταλούς κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σε στρατηγική θέση του νησιού, λειτουργούσε ως συσκευή ελέγχου και εντοπισμού ήχων από εχθρικά αεροπλάνα ή πλοία σε απόσταση που έφτανε μέχρι και τα 40 χιλιόμετρα.
Εκφράζουμε τις θερμές μας ευχαριστίες προς τη διευθύντρια του σχολείου, κ. Λεβάντα Μυλωνά, τη φιλόλογο κ. Αγνή Καραγιάννη, καθώς και τις μαθήτριες και τους μαθητές του Μπελλένειου Σχολείου, για την εγκάρδια φιλοξενία και την τιμή που μας επιφύλαξαν. Με τη ζεστή τους υποδοχή συνέβαλαν ουσιαστικά στη βαθύτερη γνωριμία μας με την ιστορία της Λέρου, ενώ παράλληλα μας ενέπνευσαν με τον σεβασμό και την αγάπη που δείχνουν για την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου τους.
Ευχαριστούμε θερμά τη διευθύντρια του σχολείου, την κ. Λεβάντα Μυλωνά, τη φιλόλογο Αγνή Καραγιάννη αλλά και τις μαθήτριες και τους μαθητές του Μπελλένειου σχολείου για την εγκάρδια φιλοξενία και την τιμή που μας επιφύλαξαν. Με τη ζεστή τους υποδοχή και την ειλικρινή τους διάθεση να μοιραστούν μαζί μας σημαντικά επιτεύγματα της σχολικής τους κοινότητας, συνέβαλαν ουσιαστικά στη βαθύτερη γνωριμία μας με την ιστορία της Λέρου. Παράλληλα, μας ενέπνευσαν με τον σεβασμό και την αγάπη που δείχνουν για την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου τους.
Ιδιαίτερα σημαντική για τη σύνθεση της εικόνας μας για την ιστορία της Λέρου υπήρξε και η ξενάγηση που μας προσέφερε ο διευθυντής των Γενικών Αρχείων του Κράτους, ο κ. Γεώργιος Τραμπούλης. Με ζήλο και βαθιά γνώση του αντικειμένου του, μας μίλησε για το έργο που επιτελεί η συγκεκριμένη υπηρεσία στη συγκέντρωση, διατήρηση και ταξινόμηση των ιστορικών τεκμηρίων. Παράλληλα, ανέδειξε τη σημασία της διάσωσης και προβολής του αρχειακού πλούτου της περιοχής, επισημαίνοντας την ιδιαίτερη αξία που έχει το πολύτιμο αυτό υλικό για την ιστορική έρευνα και τη μελέτη της τοπικής μνήμης. Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε στην ομάδα μας η στιγμή κατά την οποία ο κ. Τραμπούλης φόρεσε προστατευτικά γάντια, προκειμένου να μας δείξει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να χειριζόμαστε το αρχειακό υλικό. Με τον τρόπο αυτό, ανέδειξε τόσο την ευθραυστότητά του όσο και τις ειδικά διαμορφωμένες συνθήκες που απαιτούνται για την ασφαλή συντήρησή του.
Ο κύριος Τραμπούλης μάς ξενάγησε και στο ιστορικό κάστρο της Λέρου, ένα υπέροχο βυζαντινό κτίσμα του 11ου αιώνα, που δεσπόζει με την επιβλητικότητά του σε απότομο βραχώδες ύψωμα της βορειανατολικής πλευράς του νησιού. Η ανάβαση στο κάστρο, αν και κουραστική, μάς αποζημίωσε με τον καλύτερο τρόπο, γιατί έδωσε στην ομάδα μας την ευκαιρία να νιώσει κομμάτια από στιγμές περασμένων εποχών. Αν και κάποιοι ήταν περισσότερο… αγύμναστοι, όλοι, τελικά, χάρηκαν την ατμόσφαιρα ενός μοναδικού χώρου και την ομορφιά μιας ειδυλλιακής θέας, με το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου και τις γραφικές εικόνες από τα ακρογιάλια του νησιού, μία εκπληκτική, ομολογουμένως εμπειρία, που είναι δύσκολο να περιγραφεί με λόγια!
Νιώθουμε βαθιά ευγνωμοσύνη προς όλους όσοι συνέβαλαν σε αυτήν τη μοναδική εμπειρία. Η υποδοχή, η φιλοξενία και η ανθρώπινη ζεστασιά που συναντήσαμε θα μείνουν χαραγμένες στη μνήμη μας ως ένα από τα πιο όμορφα κομμάτια της εκδρομής μας. Ιδιαίτερα θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε και τον κ. Θεόδωρο Ασβεστά, τον ιδιοκτήτη του ξενοδοχείου Crithoni ‘s Paradise Hotel, για την εξαιρετική προθυμία του να καλύπτει τις όποιες ανάγκες προέκυπταν για την καλύτερη δυνατή εξέλιξη του ταξιδιού μας. Και βέβαια, οι συνοδοί εκπαιδευτικοί της εκδρομής, κκ. Μεντή Μαρία, Ρούσος Μιχάλης και Αντωνούρης Νίκος, ευχαριστούν από καρδιάς τις μαθήτριες και τους μαθητές μας για την υποδειγματική συμπεριφορά και την άψογη συνεργασία τους.
Η Λέρος μάς δίδαξε ότι η ιστορία δεν αφορά μόνο μάχες και γεγονότα, αλλά και τους ανθρώπους που αγωνίζονται καθημερινά για να έχει η ζωή τους νόημα και ποιότητα. Μας έμαθε πως ακόμη και σε τόπους που κουβαλούν πόνο και δύσκολες μνήμες, μπορεί να ανθίσει η ελπίδα, η πρόοδος και η ανθρωπιά.
Επιστρέψαμε από αυτήν την εκδρομή γεμάτοι εικόνες, γνώσεις και έντονα συναισθήματα. Κυρίως, όμως, επιστρέψαμε πιο ώριμοι, πιο ευαισθητοποιημένοι και πιο συνειδητοποιημένοι για την αξία της ειρήνης, της μνήμης και του σεβασμού προς κάθε άνθρωπο.
Η Λέρος δεν ήταν απλώς ένας προορισμός. Ήταν ένα μάθημα ζωής, πολύτιμο για όλη την ομάδα μας!
Φωτογραφίες
